Het aantal Nederlanders dat aan ernstig overwicht lijdt is sinds 1981 bijna verdubbeld tot tien procent van de bevolking. Steeds vaker ligt de oorzaak in het niet goed omgaan met emoties. Dan helpt alleen psychologische behandeling. ‘Hen aanzetten tot minder eten en meer bewegen heeft geen enkele zin.’
Dit zegt Tatjana van Strien, psychologe en onderzoekster bij de Radboud Universiteit Nijmegen. 25 Jaar geleden ontwikkelde zij de Nederlandse Vragenlijst Eetgedrag, waarmee de psychologische oorzaken van overeten en overgewicht zijn vast te stellen. Inmiddels wordt die vragenlijst overal op de wereld gebruikt. Om het 25-jarig jubileum te vieren gaat op 20 oktober een speciale website met alle twaalf vertalingen van de vragenlijst de lucht in.
Body Mass Index
Met de vragenlijst zijn de drie belangrijkste oorzaken van obesitas (Body Mass Index – BMI - hoger dan 30) te onderscheiden. De eerste is overgewicht als gevolg van lijnen. Van Strien: ‘Mensen gaan een keer in de fout en eten dan, vanuit het idee dat ze zich die dag toch niet aan hun dieet gehouden hebben, bij wijze van spreken de hele koelkast leeg.’ De tweede groep kan geen voedsel laten staat; ze eten wat voor ze staat, ook al hebben ze geen honger. Bij de derde groep ligt de oorzaak in het ‘emotioneel overeten’: ze eten als reactie op vervelende gevoelens als angst, verdriet, boosheid en onzekerheid.
Emotionele overeters
Die laatste groep is sterk toegenomen. Het totaal aantal mensen met obesitas groeide van bijna zes procent van de Nederlandse bevolking in 1981 naar tien procent in 2009. Uit onderzoek van Van Strien blijkt dat die groei voornamelijk is toe te schrijven aan ‘emotionele overeters’. Inmiddels valt daar de helft van alle obesitas-patiënten onder.
Epidemie
Dat er zoveel meer ‘emotionele overeters’ zijn gekomen – Van Strien spreekt zelfs van een ‘epidemie’ – komt volgens haar door maatschappelijke ontwikkelingen. Van Strien: ‘Er is minder sociale cohesie. Familieleden wonen ver uit elkaar, er zijn meer eenoudergezinnen, mensen hebben minder houvast aan religie. Uit allerlei onderzoek blijkt dat mensen zich door het wegvallen van sociale verbanden vaker angstig en onzeker voelen.’
Geen zin in eten
Dat dat leidt tot extreem veel eten lijkt een tegenstrijdige verklaring. Want een normale reactie op angst en stress is dat je juist geen zin hebt in eten en dus afvalt. Van Strien: ‘Kenmerkend aan emotionele overeters is dat ze abnormaal reageren op emoties. In plaats van dat hun hongergevoel geblokkeerd wordt eten ze hun onlustgevoelens weg.’
Opvoedingsstijl
Volgens Van Strien ligt de oorzaak van die a-typische reactie vrijwel altijd in de opvoedingsstijl. ‘Ze werden bijvoorbeeld altijd getroost of beloond met voedsel. Het kind koppelt dan voedsel aan emoties en herkent niet meer gevoelens van verzadiging. Of, nog destructiever, er was sprake van psychologische controle: als het kind zijn best niet doet is moeder niet boos, maar verdrietig. Het kind raakt zo het zicht op zijn eigen gevoelens kwijt.’
Overheidscampagnes
Deze mensen moeten, aldus Van Strien, psychologisch behandeld worden. ‘Het heeft geen enkele zin om hen aan te zetten tot minder eten en meer bewegen, wat overheidscampagnes doen. Meer bewegen en gezonder eten is natuurlijk altijd goed, maar de oorzaak van het overmatig eten wordt niet aangepakt. Dat geldt ook voor al die diëten: ze bestrijden alleen maar de symptomen, en dan nog meestal heel kort, want de meeste lijners komen na zo’n dieet nog harder aan.’
Emotieregulatietherapie
De beste behandeling is daarom zicht te krijgen op de eigen emoties en leren daarmee op een goede manier om te gaan. Dat gebeurt in emotieregulatietherapie. Vier jaar geleden is onder leiding van Van Strien GGZ Oost-Brabant gestart met een pilot. Het is een groepstherapie van twintig bijeenkomsten. Van Strien: ‘Emotionele overeters hebben bijvoorbeeld weinig positieve emoties. Ze leren te achterhalen welke zaken hen wel een positief gevoel geven en hoe ze die dan kunnen laten gebeuren. Ook leren ze, met behulp van mindfulness-technieken stilstaan in het hier en nu, bijvoorbeeld genieten van wat ze eten.’
Gewichtsverlies
Inmiddels hebben 36 patiënten de therapie gevolgd. Het evaluatie-onderzoek is nog niet af, maar de voorlopige resultaten zijn volgens Van Strien hoopgevend. ‘Vrijwel alle deelnemers verloren tijdens de therapie enig gewicht. Zes maanden na afloop was dat gewichtsverlies nog sterker. Dus dat is bijzonder. Maar we moeten nog bekijken of dat effect op langere termijn beklijft.’
Risicovolle situaties vermijden
Die andere groep obesitas-patiënten, degenen die geen eten kunnen laten staan, zijn volgens Van Strien het best gebaat bij gedragstherapie, waarin ze onder andere leren risicovolle situaties te vermijden. En hoe zou de juiste voorlichting dan moeten zijn? Van Strien: ‘Begin nooit klakkeloos aan een dieet. Kijk eerst waarom je te dik bent. Als je een emotionele eter bent, ga dan niet naar de dietist, maar naar de psycholoog.’
Kijk hier voor meer informatie over de Nederlandse Vragenlijst voor Eetgedrag
Vanaf 20 oktober is de NVE-website geopend met daarop alle twaalf vertalingen van de Nederlandse Vragenlijst voor Eetgedrag (NVE).
Bron: Psy.nl